Zagroda Pogórzańska w Gwoźnicy Górnej przechodzi na własność Powiatu Strzyżowskiego
Powiat Strzyżowski stał się właścicielem zabytkowej nieruchomości w Gwoźnicy Górnej, przekazanej nieodpłatnie w grudniu ubiegłego roku przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa. Na obszarze o powierzchni blisko 0,78 ha znajdują się ponad stuletnie drewniane zabudowania wpisane do rejestru zabytków w 1976 roku, które tworzą spójną całość funkcjonalną dawnego Muzeum Biograficznego Juliana Przybosia.
Obiekty, pełniące dotąd funkcje oświatowe i kulturalne, obejmują kilka budynków o zróżnicowanej powierzchni i historycznym charakterze. Przez lata stanowiły one miejsce upamiętnienia jednego z najwybitniejszych przedstawicieli Awangardy Krakowskiej, a także przestrzeń prezentacji dziedzictwa regionu w formie niewielkiego skansenu.
Julian Przyboś, urodzony w pobliskiej Gwoźnicy Dolnej, był poetą, eseistą i tłumaczem, a także dyplomatą i działaczem publicznym. Debiutował jeszcze jako uczeń, a jego twórczość rozwijała się od programowego nurtu awangardowego ku bardziej refleksyjnej i pejzażowej liryce. Po II wojnie światowej pełnił funkcje państwowe, m.in. jako przedstawiciel dyplomatyczny w Szwajcarii oraz dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej. Pozostawił po sobie bogaty dorobek literacki i krytyczny, który na trwałe wpisał się w historię polskiej literatury XX wieku.
Dawna zagroda nr 67 w Gwoźnicy Górnej, zakupiona w 1979 roku od Antoniego Błądzińskiego, stanowi interesujący zespół budynków o wysokich walorach architektonicznych, etnograficznych i krajobrazowych. Jest ona przykładem tradycyjnego budownictwa ludowego grupy etnograficznej Pogórzan.
Jej główną częścią jest chałupa z około 1860 roku – półtoratraktowa, z wnęką podcieniową („przyłapem”) w elewacji szczytowej. Budynek składa się z dwóch izb, komory, sieni przelotowej załamanej pod kątem prostym, a także obory i chlewika. Podwaliny osadzono na podmurówce z kamienia, ściany wykonano w konstrukcji zrębowej, łączonej na obłap, z niewielkimi ostatkami. Dach jest czterospadowy, wysunięty od strony zachodniej nad „przyłapem”, o konstrukcji brogowej, pokryty słomą. Wnętrze zawiera zespół urządzeń ogniowych, które zostały przebudowane.
Drugim obiektem jest drewniana stodoła z 1900 roku, posiadająca podcień w narożniku północno-wschodnim. Jest to budynek zrębowy, dwudzielny, składający się z boiska z przejazdem na przestrzał wzdłuż budynku oraz z sąsieka z plewikiem.
Kolejnym budynkiem jest stajnia końska, adaptowana na warsztat. Wzniesiona na rzucie prostokąta, nakryta jest dachem czterospadowym o konstrukcji brogowej, pokrytym słomą.
Czwartym budynkiem wchodzącym w skład zagrody jest spichlerz. Jest to dwukondygnacyjna budowla kamienno-drewniana na planie prostokąta. W dolnej części znajduje się piwniczka wykonana z nieregularnego kamienia, natomiast w górnej – jednoprzestrzenne pomieszczenie spichlerza o ścianach zrębowych z szerokich bali.
W latach 1988–2008 w zagrodzie funkcjonowało muzeum poświęcone poecie, zorganizowane i prowadzone przez Krzysztofa Ruszla. Po jego likwidacji część zbiorów trafiła do Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. 17 marca 2026 roku budynki wraz z częścią wyposażenia zostały formalnie przekazane Powiatowi Strzyżowskiemu na podstawie podpisanego protokołu.
Nowy właściciel zapowiada kontynuację idei muzeum biograficznego oraz rozwój miejsca jako ośrodka edukacyjno-kulturalnego. Planowane działania mają przywrócić Zagrodzie Pogórzańskiej jej dawną rolę i jednocześnie otworzyć ją na nowe inicjatywy związane z promocją dziedzictwa literackiego i regionalnego.
[oprac. i fot. W. Plezia]
